Zuwentse praot H

Afdrukken
PDF

Zuwentse waorde en oetdrukkingen

 

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

Zuwents Betekenis
HAAIKE [Vra., Zie.] onaangename vrouw. "Ne haaike is 't; veur- good".
HAANSKE [Lie., Zie.] handschoen. "Doot de haansken an; 't is kelde". Kiek bi-j: hanse.
HAAR-OP bevel voor paarden om naar links te gaan.
HAARROOK rook, ontstaan bij het branden van heide tijdens ontginningswerk­zaamheden rond 1930. "Op dee boerderi-je hadn ze vrogger völle las van den haarrook".
HAARSPIT klein aambeeld dat bij het haren in de grond wordt gestoken.
HAEGEN 1) "Brand haegen" - [Vra.] turf opzetten om het te laten drogen. "Ik mot nog wat brand haegen". 2) "Zich haegen" - zich opknappen. "Ik mot mi-j nog luk haegen veur a'k oetgao". "Dee-t-zich good haeget, kump ter geeuw oet!".
HAELEN een 'gast' met een stroband vastbinden. "Met ne zeel de zes garven van ne gas haelen".
HAENEKLEED doodskleed. Kiek bi-j: hennekleed; verg.: verhaenekleden.
HAEVEL erg onhandig persoon. "Bi-j 't wark is 't ne haevel".
HAKKE 1) zeker werktuig om plaggen te maaien: hak. "Bi-j ne hakke steet de hakkenstelle schuun op 't blad". 2) hak, hiel. "Dalek tredt ow de koo op den hakke". 3) "I-j könt mi-j de hakke violen" - je kunt me nog meer vertellen.
HAKKENSPIER hout waaraan het geslachte varken werd opgehangen. "Pas op! 't Varken schöt ow van het hakkenspier".
HALLOZIE horloge. Kiek bi-j: allozie.
HALSGAT keel. "Bo jao; sloek mor deur; i-j meent da'j 't halsgat groot genog hebt!".
HALTERSTRANG, HALTERSTRANK koetouw. "Doo de koo den halterstrang umme, anders Iöp ze ow weg".
HAMPEL, HAMPELMAN iemand die moeilijk loopt. "Mo'j dén hampel door 's aover de straote zeen stippen".
HAMPSKNUPPEL dwarshout voor aan de wagen waaraan de trekkettingen vastzitten. "Dén keerl kan rienn met peerd en wagen: hee geet gewoon op den hampsknuppel staon en gasket ter met de zwöppe aover".
HAMPSSLAEGEL [Vra.] Kiek bi-j: hampsknuppel.
HAMSKNUPPEL [Zie.] Kiek bi-j: hampsknuppel.
HAND "Van hand waezen" - niet thuis zijn. "Hee is steureg van hand; noo is e weer nao Deutekem hen".
HANDEBREED "Gin handebreed" - geen handbreedte. "'t Keerltjen geet gin hande­breed van zien moder weg".
HANDGROTEN speculaas ter grootte van een vlakke hand. "Doot mi-j moor 'n half pond handgroten".
HANEHOLT "Tusken de hanehölter" - ruimte onder de nok van het dak, tussen de hanebalken. "'t Is 'n zoer wark a'j 't heuj vaste traenn mot tusken de hanehölter
HANEKLAUW hanepoot (Echinochloa crus-galli). Kiek bi-j: vogelvoot.
HANEN [uutspr.: haann] (een zeis of ander maai-instrument) scherpen. "Vare zit te hanen bi-j de nindeure".
HANEPOOT zevenblad (Aegopodium podagraria). Kiek bi-j: geerze.
HANG-AOVER-DE-LIPPE zuurkool. "'t Gif vandage hang-aover-de-lippe met spek". Kiek bi-j: zoerkool, zoermoos.
HANGELIPPE een kind dat pruilt; moederskindje. "Door steet dee hangelippe weer; wat zit aer no weer in de waege?".
HANSE handschoen. "Woor bunt miene hansen?". Kiek bi-j: haanske.
HAOLBOOM balk in de schoorsteen, waaraan het haal hangt.
HAOLIEZER een soort tandheugel waaraan een ketel of pot boven het open vuur kan hangen. "Den waterkettel hönk an 't haoliezer baoven de rakoele".
HÄÖSTEG plotseling, onverwachts. "Hee is häösteg estorvene". Kiek bi-j: loepereg.
HÄÖVELEG "Häöveleg lopen" - moeilijk lopen. "Wat löp e weer häöveleg; ik geleuve dat 'm de klompen te klein bunt".
HAOZE kous. "Doot ow de boksepiepen in de haozen, dan krie'j ze neet in de speken".
HAOZENVÖTTELE [Harv., Zie.] "Op haozenvöttele" - op kouse-voeten. "Op haozen­vöttele kwamm de kindere de slaopkamer van vare en moder in".
HARBARGE [Harv.] herberg, café. "As harbarge en brouweri-je leverden vrogger 't Reijrink in den roggenbouw Sint-Jaopiksbeer veur wied in den umtrek".
HARBARGEN 1) overnachten. "Ne vroggen man, dén harbargt neet" - iemand die vroeg op pad is, hoeft niet elders te overnachten. 2) verteren, gebruiken. "Ik hebbe nog ne teer-stuver met-ekregene um onderweg nog ne kere te harbargen".
HARFS "'s Harfs" - in de herfst. "'s Harfs is 't mooi in de buske".
HARFSHOND "As de harfshönde blökt, zit i-j meestentieds in den tweedonkern" - als het waait in de herfst, zit je meestal in de schemering.
HARKE 1) hark. "'Hark i-j dee mossele 's bi-j mekare'. 'Waor is de harke dan?'". 2) stugge vrouw. “Wat ne harke, ze zeg nog nens genaovend”
HARMELTJEN hermelijn. "Ik schrokke; der schot mi-j 'n harmeltjen veur de fietse".
HARSEPITJEN bolletje dennehars. "'n Harsepitjen kan lange brann".
HASSELEN [Zie.] (met een bal) voorzichtig en laag bij de grond spelen. "Neet zo kot bi-j de roeten; gaot maor 'n betjen hasseln op den plas".
HAVERSNOOR bloeiwijze van de haver. "Haver kö'j direk kennen an de haversnooors"
HAWWEL [Zie.] slechte spreker. "Zonnen hawwel hove wi-j neet as veurzitter".
HAZELNÖTTE hazelnoot. "Kazzekers vret geerne hazelnötten".
HAZELNÖTTENBOS struik van de hazelnoot
HEBBEN [uutspr.: hemm] 1) "Zich hebben" - ruzie maken. "Door hebt ter zich 'n paar; 't geet ter toch heer!". 2) "Zich lillek hebben" a) in de val lopen b) een grote vergissing begaan. "Hee hef zich lillek ehad". 3) "In hebben" - (gezegd van koeien) op stal staan. "Heb i-j de beeste al in?". 4) "Door he'w ons!" - nu zijn we 't eens!
HECHTEN hijgen. Kiek bi-j: boekslagen, hiemen.
HEDEN (uitdrukking van verbazing) heden! "Heden! Wat heb i-j ne mooien hond op!".
HEED 1) struikheide. "Tusken 't heed steet volle heedhekkele. 2) heide, heideveld. "'t Heed brendt".
HEEDBEZZEM een bezem van heide
HEED-EKKELE, HEEDHEKKELE stekelbrem (Genista anglica). "Der steet völle heed-ekkele tusken 't heed".
HEER (bijw) 1) heen. "Woor geet 't heer?". 2) vandaan. "Woor kump e heer?". 3) "Der met heer doon" - a) het iemand naar de zin maken. b) iemand niet tegenspreken. "Doot ter maor met heer". 4) "'t Geet ter toch heer!" - er is toch een (feest)lawaai! Kiek bi-j: hen.
HEER (znw) 1) "Da's ne netten heer". 2) "Hammen-heer" (rector Huishof uit Harreveld, overleden in 1935). "Gotten-heer" (Elschot uit Harreveld).
HEERD [Harv.] "Bi-j den heerd" - bij het vuur, bij de kachel. "As op de daele de beeste bleert; En in de kökkene de vrouwe bleert; Dan zit i-j neet vaste bi-j den heerd" (riemken).
HEGGE smalle strook gras langs een stuk bouwland; ook haag
HEIDESCHOLLE heideplag. "Jan is hen heideschollen halen uut de Hemmele".
HEIL "Tegen 't heil in" - tegen de draad in. "Zo wark i-j tegen 't heil in".
HEKKE "'t Hekke op de neuze zetten" - de bril opzetten. "Foj; noo mo'k eerste weer 't hekke op den neuze zetten, anders kan'k dén breef neet laezen".
HEKKELE plankje (hekel) , bezet met een groot aantal loodrecht staande tanden, waarover men vlas of hennep trekt om de bast te splijten, korte vezels te verwijderen en de lange vezels recht te trekken.
HEKSEL fijngesneden stro e.d. als veevoer. "Is ter nog heksel genog in de hekselkiste?".
HELDER 1) schoon, netjes. "'t Is ter arg helder". "Da's 'n helder mensken". 2) "'t Geet ter helder op" - (gezegd als a) het hard regent, onweert, stormt e.d.; b) er flink gefeest of heftig geredetwist wordt.
HELENDAL geheel, volkomen. "Das helendal verkeerd
HELFTE steel van een bijl. Kiek bi'j: elefte
HELLEG nijdig, kwaad. "Zo hellig as ne bandrekkel"(= zeer kwaad)
HELLEM "Hellem en Zelhem afzeuken" - overal zoeken. "Ik heb Hellem en Zelhem af-ezoch, maar kon dee lampe nargens kriegen".
HEMDEKNEUPE 1) kamille (Matricaria). 2) "'Lus ow hemdekneupethee?'.'lk kan mi-j der wal van schudden!".
HEMP hemd. "'t Hemp vergettene, vrog verslettenne!" (als je geen hemd draagt, ben je vroeg oud).
HEN 1) "Woor gao'j hen?" - waar ga je naar toe? 2) "Woor kom i-j hen?" - a) waar kom je vandaan? b) waar ben je geboren? 3) "Dat laot hen!" - dat doet niet ter zake. 4) "Da's al zo lange hen" - dat is al zo lang geleden. 5) "'t Geet zo hen" - 't gaat wel. "'Hoo geet 't ter met?" Och; 't geet zo hen'. 6) "Hee geet hen knollen roenn - hij gaat knollen rooien. 7) "Ze doot ter maor gewoon met hen" - ze laten het maar op zijn beloop. "I-j mot ter maor gewoon met hen doon". Kiek bi-j: heer.
HENDEG 1) gemakkelijk. "'t Kan hendeg verkeerd gaon". 2) waarschijnlijk. "Ze is hendeg al viefteg ewes". 2) tenger. "'n Hendeg deerntjen".
HENGAON "Hengaon en warken" - gaan werken. "Lao'w hengaon en binden de garven".
HENNEKEFUUKS "Hennekefuuks doon" - vals spelen.
HENNEKLEED doodskleed. Kiek bi-j: haenekleed.
HENT-UMTRENT volstrekt. "Dee bokse is mi-j völs te enge; ik kan der hent-umtrent neet in".
HETSEBONNE puistje, pukkel. "'k Heb den arm vol hetsebonnen. Zol mi-j wat estokkene hemm?". Kiek bi-j: bonne.
HEUDEN [uutspr.: heunn] hoeden. "De beeste heunn".
HEUJEN 1) hooien. "Ze bunt an 't heujen in de weide". 2) "Neet hen heujen hoven" - niet zo erg hoeven opschieten. "Doot 't toch kalm-an; i-j hooft toch neet hen heujen!".
HEUREN "Dat heurt zich neet" - dat is ongepast.
HIEMEN hijgen. "Hee hef hard elope­ne; heur 'm 's hiemen". Kiek bi-j: boek­slagen, hechten.
HIEPE korte handbijl met breed blad. Kiek bi-j: iep, iepe.
HILDE zolder boven de koestal. "De mansleu slaopt nog in 't heuj op de hilde; 't is ok zonnen warmen zöndag!".
HIMMAOL helemaal. "Hee hef himmaol gin geld".
HINNEMAN deugniet. "Ik zal dén hinneman 's ne afjach geven". Kiek bi-j: smakkerd, strempel.
HIPKEN (gezegd van vogels) trippelen. "Veldhoondere hipken deur de vore met zaod".
HIPSENPEUTJEN onderste deel van de poot van een geslacht varken. "Ze hadden arftensoep met hipsenpeutjes".
HISPEL mager persoon. "Foi, wat is Jannao toch mager ewordene; wat ne hispel!".
HITTEPETIT kwiek, modieus meisje. "Noh! Rieksken is ne hittepetit; door is Marie moor ne pollesoeze bi-j!".
HIZZEBIZZE over-ijverige vrouw. "Jannao is ne hizzebizze van 'n mense: wat ze met de hande liekezet, stöt ze met 't gat weer umme".
HODDEL mager (in het gezicht), hologig. "Wat zilt dén man der toch hoddel oet".
HOED 1) huid. "Den groezel trok mi-j aover de hoed a'k der an denke". 2) "Dat völt mi-j kold op de hoed" - dat treft me onaangenaam en plotseling. 3) "Iemand an de hoed kommen" - iemand kwetsen. 4) "Hee veult zich sloereg in de hoed" - hij voelt zich niet lekker.
HOEKE "Op de hoeke" - gehurkt. "Hee zat in den hook op de hoeke".
HOEKE-DAALSNUS, HOEK-DAALSNUST (schertsend) hoop uitwerpselen. "Kiek maor uut; dalek trae i-j nog in 'n hoeke-daalsnus!".
HOEKE-DALE 1) "Hoeke-dale gaon" - hurken om zijn/haar behoefte te doen. "Achter den boom gink Jannao altied hoeke-dale veurat ze naor de karke henging". 2) "'Lange, lange riege; Korte, korte stiege; Lange, lange rozenkrans; Hoeke-, hoeke-dale-dans', zingt de kindere en dan hoekt ze allemaole dale".
HOEKEN 1) op de hurken gaan zitten. "Vader hoekken effen, too-t-e in de karke was". 2) "Zitten te hoeken" - uit verveling binnen zitten. "Met dat slechte weer zit de meeste leu bi-j den heerd te hoekene".
HOES 1 ) "Neet naor hoes toe gaon; Neet naor hoes too gaon; Of de flesse mot underste baoven staon!" (bruilofts-, feest-, drankrijmpje). 2) "'n Los hoes" - boerderij waarin woon- en bedrijfsgedeelte niet van elkaar gescheiden zijn door een muur. "Paoter Reinders O.F.M. is geboorne in 't losse hoes dat noo in Arem steet in 't Openlucht­museum". 3) "'t Huusken" - de WC. "Wat zit i-j daor toch te schuiken, mo'j soms naor 't huusken?". Kiek bi-j: huus.
HOESBRAND [Herv.] brandstof. "Vrogger wodn der 's harfs holt ehouwen veur hoesbrand".
HOESBROED enige dochter die op de boerderij zal introuwen. "Jao, Merie is door de hoesbroed".
HOESKUNDEG bekend met de gang van zaken in een gezin. "Laot aer maor inheren bi-j dee leu; zee is ter hoeskundeg".
HOESLOOK huislook (Sempervivum tectorum). "Weenink had nog lange hoeslook in den hof staon”
HOESPLAATSE boerderij."'t Hunink, 't Hommelink en 't Braokman heurt ok tot de olde hoesplaatsen en zo bunt ter völle meer".
HOESZITTEND inwonend. "Hoeszittend heurt ze der bi-j".
HOETER-DE-KOET hals-over-kop, in allerijl. "Oze koo worden hoeterdekoet melk; der was gin tied meer um der dreuge streiinge onder te doone".
HOLDEN 1) "'t Höldt ter nogal veur" - het duurt tamelijk lang. 2) "De radio höldt van raégen" - de radio voorspelt regen.
HOLT 1) hout. 2) houtgewas, bosschage, struiken. "'t Zut zo blikkereg deur 't holt".
HOLTDOEVE houtduif (Columba palumbus). "I-j könt jonge holtdoeven 't beste op 't nus vangen".
HÖLTEN van hout. 1) "Da's ne höltene leppel". 2) "Ne hölten kruus" - een gevelteken. "Höltene kruze staot op de huze van de boeren, maor mangs ok op de schoppen en varkensleupers".
HOLTEN MISSE Kerkdiensten in de Goede Week waarbij klepper/ratel gebruikt wordt i.p.v. altaarbel
HOMPE homp; groot stuk. "Ne hompe vleis op den telder".
HON wat voor een. "Hon huus is dat?" ''Honne bokse?" "Honnen hond?". Kiek bi-j: bon.
HONDEDRAF "Met ne hondedraf" - op een sukkeldrafje. "Hee kwam zo met ne hondedraf anlopen".
HONDEKORE hondekar. "Kobus met de hondekore".
HONDEMISSE [Vra.] "Ne hondemisse kriegen" - een uitbrander krijgen. "Ze hef ne hondemisse ekregene van soezen en waejen".
HONDEPÖLLE de (uitgebloeide) bloemen van de paardebloem. "De weidens staot vol hondepölle". Kiek bi-j: hondetonge.
HONDETONGE [Zie.] paardebloem (Taraxacum officinale). Kiek bi-j: hondepölle.
HONDSRINGE "Hondsringen hemm" - (in het gezicht en nek) een ontstoken huid hebben. "A’j hondsringen hebt, is wassen met merriemelk 't beste".
HONNEER wanneer. "Honneer gao'j naor huus hen?".
HONNEGZEUTEN bepaald soort zoete appel. "Lus ow ne honnegzeuten?".
HOO "Hoo of te boo" - hoe dan ook. "Hoo of te boo; wi-j hebt 'm nooit weer esprokkene".
HOOD 1) hoed. "Ik hebbe den hood vergettene". "Leu met hoge heu". 2) "Ne blikken hood op hemm" - failliet zijn. "Gradus hef ne blikken hood op; hee hef niks meer".
HOOK 1) hoek. "Smiet 't moor in den hook" 2) buurt. "Den helen hook heurt bi-j 't feest". Kiek bi-j: tute.
HOONDERDUUTS "Hoonderduuts praoten" - wartaal spreken. "Wat pröt dén noo weer veur hoonderduuts".
HOONDERE (mv.) kippen. "'Moder, kriege wi-j nog 'n ei?' Niks der van, want de hoonderen hebt 't gat naor 't darp staon!'" de eieren moeten verkocht worden).
HOONDEREI kippeëi. "Ik heb lever 'n broen hoonderei. Kiek bi-j: tiek-ei.
HOONDERGAT gat in de grote deeldeur waardoor de kippen vroeger naar binnen en buiten konden. "'t Jeg aover de daele hen; stop i-j 't hoondergat is dichte met ne kladde heuj".
HOONDERKREMER handelaar in kippen. "Hee deed zich 't tuug van nen hoonder­kremer an met ne marse op de rogge".
HOONDERVEULER/
HOONDERKNIEPER
kippensexer. "Jan Willem was vrogger ne hoonderveuler".
HOOP "Heupken scheten" - knikkerspel. "Met heupken scheten mot iederene 'n paar knikkers inzetn; dee wodt op 'n heupken estapeld, woorumme 'n kringesken etrokkene wodt. Dan mo'j zeen of i-j met ne stuiter 't heupken raken könt vanaf de mäöte. De knikkers dee-t dan buten den kring rolt, bunt veur ow".
HOOR "De heure op 't ende hemm staon" - kwaad zijn. Kiek bi-j: koeve.
HOORN "De heurne" - gevelteken op het dak. "De heurne bunt kats verrot; zonne olde braaske van ne boerderi-je is dat al".
HOPKEN dansen. "Laot de jonges en deerns nog maor luk hopken; 't geet nog zo mooi".
HÖPPE 1) heup. "Hee hef 't op de höppen". 2) "Der bunt ter heupe die 't op de höppe hebt um bi-j 'n ander den telder heupend vol te doone; ik hoppe dat ze der ne hoop las van kriegt".
HORK stugge, eigenwijze man. "Met dén hork keij niks veur mekare kriegen".
HORRE 1) raamwerk met vliegengaas 2) kleine ratelaar (Rhinanthus minor). "Horre bleujt in de rogge; de bleumpkes bunt gael".
HORTE, HOTTE (een tijd) lang. "Ne hotte wachten". "'n Hötjen" (een poosje).
HOUWEN 1) slaan. "Hee is begonnen met houwen". "Houw 'm 's veur de kop veur; dan höldt e de bek wal dichte". 2) vellen, kappen. "Ne boom houwen". "Holt houwen".
HOUWKLOOT tol. "De jonges bunt op den brink an 't spöllen met de houwkloot". Kiek bi-j: fuupken, vodde.
HOVEERDI-J "'Hoveerdi-j, wat plaog i-j mi-j', zeg i-j tegen 'n maeken dat mooi wil waezen en dus piene mot lienn".
HULZEKRABBE hulst (Ilex aquifolium). "Der bunt zo völle getelings dat de hulze-krabben de roo-e baezen kwiet bunt".
HUMPKESSOEP soep met worst, vlees en stukjes snijbonen. "I-j könt neet raonn wa'w kriegt: humpkessoep".
HUPS 1) "'n Hups wiefken" - een charmante, leuke vrouw. "Hee hef 'n hups wiefken, da's wisse". 2) "'n Hups ende" - een flink eind. "Van hier naor Beltrum is een hups ende te voot!". 3) "Hups warm". "'t Was hups warm met 't heujen". 4) "Hups mooi" -buitengewoon mooi. "'t Is hups mooi weer vandage". "Da's 'n hups mooi pötjen".
HUTTENTUT huttentut (Camelina sativa). "Huttentut wodn ebroekt veur bessems; met huttentutbessems vaegden ze 't veurhoes an". Kiek bi-j: botterzaod.
HUUS Kiek bi-j: hoes.
HUUSHENNE vrouw die atlijd thuis zit; huismus. "'t Leefste blif ze in huus, dee huushenne' .
HUVEN metalen bak, korf. Verg.: zaejhuven.